stycznia 26, 2021

Rzeźbotwórcza działalność lodowców górskich i lądolodów

Kolejna część procesów rzeźbotwórczych (zdecydowanie największa) skupiona na charakterystyce czynnik - proces - forma.

Poniżej znajduje się maksymalnie skompresowana dawka wiedzy w postaci tabelki skupiającej się na trzech elementach: nazwie formy terenu, czynniku rzeźbotwórczym oraz procesie, który prowadzi do powstania danej formy terenu.  Jeszcze niżej znajduje się wyjaśnienie wybranych pojęć.



Rzeźbotwórcza działalność lodowca

Czynnik rzeźbotwórczy / proces / forma terenu

Lodowiec górski

(lód lodowcowy)

erozja 

dolina U kształtna (żłób lodowcowy)

Lodowiec górski

(lód lodowcowy)


akumulacja 

morena boczna 

Lodowiec górski

(lód lodowcowy)


akumulacja 

morena środkowa 

lodowiec górski

(lód lodowcowy)


akumulacja 

morena czołowa

lodowiec górski

(lód lodowcowy)


akumulacja 

morena denna

Lodowiec górski

(lód lodowcowy)


erozja 

cyrki / kary / kotły lodowcowe

Lodowiec górski

(lód lodowcowy)


erozja 

dolina zawieszona

Lodowiec górski

(lód lodowcowy)


erozja 

karlingi

lodowiec górski

(lód lodowcowy)


erozja (detersja)

wygład lodowcowy

lodowiec górski

(lód lodowcowy)


erozja (detersja)

mutony (barańce)

lodowiec górski

(wody fluwioglacjalne)

erozja 

garniec lodowcowy

lodowiec górski

(wody fluwioglacjalne)

erozja 

rynna przelewowa

lodowiec górski

(wody fluwioglacjalne)

erozja 

dolina marginalna

lodowiec górski

(wody fluwioglacjalne)

akumulacja 

sandry

Lodowiec kontynentalny

(wody fluwioglacjalne)

erozja 

pradolina 

Lodowiec kontynentalny

(wody fluwioglacjalne)

erozja 

rynna polodowcowa 

lodowiec kontynentalny

(wody fluwioglacjalne)

akumulacja 

sandr

Lodowiec kontynentalny 

(lód lodowcowy)


akumulacja 

morena czołowa 

Lodowiec kontynentalny 

(lód lodowcowy)


akumulacja 

morena denna 

lodowiec kontynentalny

(lód lodowcowy)


erozja (detersja)

mutony (barańce)

Lodowiec kontynentalny 

(lód lodowcowy)


akumulacja 

głazy narzutowe (eratyki)

Lodowiec kontynentalny 

(lód lodowcowy)


erozja (detersja)

wygład lodowcowy

Lodowiec kontynentalny 

(lód lodowcowy)


akumulacja 

drumliny

lodowiec kontynentalny

(wody fluwioglacjalne)

erozja 

zagłębienia wytopiskowe

(wytopiska)

Lodowiec kontynentalny 

(wody fluwioglacjalne)

akumulacja 

sandry

Lodowiec kontynentalny 

(wody fluwioglacjalne)

akumulacja 

ozy

lodowiec kontynentalny

(wody fluwioglacjalne)

akumulacja

kemy




Dolina U-kształtna, z prawej strony widoczny wodospad kończący dolinę zawieszoną / Fot. Shirley Mcwhite z Pixabay

Dolina U-kształtna (żłób lodowcowy) – dolina  o przekroju w kształcie litery U. Cechuje się stromymi zboczami i szerokim dnem. Powstaje w wyniku poszerzania dna doliny rzecznej oraz podcinania jej zboczy przez jęzor lodowcowy. 

Dolina zawieszona – boczna dolina opadająca do doliny głównej stromym progiem. U jej wylotu często tworzą się wodospady. Powstaje w wyniku podcięcia zboczy głównej doliny oraz jej poszerzenia przez jęzor lodowcowy, w wyniku czego dno doliny bocznej, początkowo znajdujące się na tej samej wysokości co doliny głównej, znajduje się znacznie wyżej. 

Drumliny – podłużne wzgórza o wysokości kilkudziesięciu metrów i długości do kilku kilometrów. Powstają po stopieniu się lodowca w wyniku większego na gromadzenia się materiału w szczelinach lodowca, który naniosła tam woda płynąca po powierzchni lodowca. 

Głaz narzutowy (eratyk) - bloki skalne różnej wielkości i o różnym kształcie, przyniesione przez lądolód

Głaz narzutowy / Fot. HISdesign z Pixabay

Kemy – garby lub pagórki ułożone równolegle do czoła lodowca o wysokości do kilkudziesięciu metrów. Powstają w wyniku nagromadzenia się materiału (piaski, żwiry) naniesionego przez wodę, w szczelinach lodowca lub między bryłami martwego lodu (oderwanego od poruszającego się lodowca) 

Kocioł lodowcowy (cyrk lodowcowy, kar) – zagłębienie o owalnym kształcie otoczone z trzech stron stromymi ścianami, obecnie zazwyczaj jest wypełnione wodą. Powstaje w miejscu tworzenia się lodowca górskiego a więc pod polem firmowym. Lód przesuwając się po dnie rzeźbi je i pogłębia. 

Kocioł lodowcowy wypełniony wodą / Obraz max_gloin z Pixabay

Karling - szczyt o strzelistym kształcie, który powstał w wyniku podcinania zboczy wzniesienia przy polach firnowych.

Matterhorn jako przykład karlingu / Fot. Viola z Pixabay


Morena boczna – wał o maksymalnej wysokości kilkudziesięciu metrów ciągnący się wzdłuż zbocza doliny. Powstaje w wyniku osadzenia się materiału, który lodowiec niesie w swojej bocznej części. Ten materiał skalny powstaje w wyniku podcinania zboczy doliny przez lodowiec na powierzchni którego następnie lądują skały przemieszczające się ze zboczy doliny w wyniku grawitacji. 

Lodowiec górski w dolinie. Po bokach widoczna morena boczne a czarne linie na powierzchni to morena środkowa / Obraz Nico Grütter z Pixabay

Morena czołowa – wzgórze, ciąg wzgórz lub wał o wysokości względnej do kilkudziesięciu metrów. Powstaje w czasie dłuższego postoju lodowca, gdy z materiału niesionego przez lodowiec usypuje się wał. W przypadku, gdy materiał jest pchany przed lodowcem – wtedy taki wał nazywamy moreną spiętrzoną. 

Morena denna – powierzchnia o urozmaiconej rzeźbie (liczne zagłębienia i pagórki) powstała na obszarze, na którym wcześniej znajdował się lodowiec. Charakter rzeźby jest spowodowany nierównomiernym rozmieszczeniem materiału w lodowcu oraz na jego powierzchni, który w momencie topnienia lodowca jest osadzany. 

Morena środkowa – wał o maksymalnej wysokości kilkudziesięciu metrów, który powstaje na przedłużeniu miejsca, w którym dwie doliny łączą się w jedną. Powstaje w wyniku połączenia się dwóch jęzorów lodowcowych w jeden w efekcie czego dwie moreny boczne łączą się w jedną morenę środkową. 

Mutony (barańce) – pagórki skalne o wysokości do kilkudziesięciu metrów. Od strony, z której nadchodzi lodowiec pagórek jest zeszlifowany, zbocze jest dłuższe i łagodniej nachylone. Po przeciwnej stronie lód zabiera pokruszone fragmenty skał, powierzchnia zbocza jest poszarpana a samo zbocze jest bardziej strome.

Wybrzeże szkierowe - skaliste wyspy to mutony / Fot. Jussi777 z Pixabay

Ozy – wały lub ciągi pagórków prostopadłe do czoła lodowca, o długości do kilkudziesięciu kilometrów a wysokości dochodzącej do kilkudziesięciu metrów. W obniżeniach na powierzchni lodowca, którymi płynęła woda osadzał się głównie żwir i piasek (podobnie jak w dnie doliny rzecznej). Po stopieniu się lodowca ten materiał opada na powierzchnię i tworzy ciągi wzniesień. 

Pradolina - Szeroka (do kilkudziesięciu kilometrów) dolina o płaskim dnie rozciągająca się wzdłuż czoła dawnego lodowca. Powstała w trakcie dłuższego postoju lodowca w miejscach dawnych rzek płynących równolegle do czoła lądolodu, którymi płynęła woda pochodząca z topnienia lodowca oraz rzek.

Rynna polodowcowa - wydłużone obniżenie o stromych zboczach i nierównym dnie o przebiegu prostopadłym do czoła dawnego lodowca. Zagłębienie powstało w wyniku silnej erozji powodowanej przez wody płynące pod lodowcem.

Sandry – rozległe stożki o niewielkim nachyleniu, zbudowane z piasków i żwirów. Powstają w wyniku osadzania materiału na przedpolu lodowca przez wody wypływające spod samego lodowca. Pojedyncze stożki sandrowe mogą się połączyć tworząc rozległe równiny sandrowe. 


GeoEdukacja to gry, podcasty, kanał youtube i ta strona interentowa.

Wspieraj działalność GeoEdukacji w serwisie Patronite.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz