stycznia 11, 2021

Rzeźbotwórcza działalność wiatru

Kolejny materiał przeznaczony w szczególności dla maturzystów. Na maturze bardzo często pojawiają się pytania dotyczące form rzeźby a część z nich polega (znacznie upraszczając) na uzupełnianiu brakujących informacji. Poniżej znajduje się maksymalnie skompresowana dawka wiedzy w postaci tabelki skupiającej się na trzech elementach: nazwie formy terenu, czynniku rzeźbotwórczym oraz procesie, który prowadzi do powstania danej formy terenu.  Jeszcze niżej znajduje się wyjaśnienie wybranych pojęć.


Rzeźbotwórcza działalność wiatru - procesy eoliczne

Czynnik rzeźbotwórczy

Proces rzeźbotwórczy

Forma terenu

wiatr

deflacja

rynna, misa deflacyjna

wiatr

deflacja

bruk deflacyjny

wiatr

korazja

jardangi

wiatr

korazja

graniaki

wiatr

korazja

grzyb skalny

wiatr

akumulacja

wydma paraboliczna

wiatr

akumulacja

barchan

wiatr

akumulacja

wydma poprzeczna

wiatr

akumulacja

wydma podłużna

wiatr

akumulacja

wydma gwiaździsta

wiatr

akumulacja

zmarszczki eoliczne (ripplemarki)


Bruk deflacyjny – teren pokryty grubszym materiałem, którego wiatr nie jest już w stanie przenosić. Powstaje na terenie z którego wiatr wywiał już drobny materiał (pył, piasek) a pozostał cięższy materiał, którego wiatr nie może unieść. 

Kamienie widoczne na zdjęciu tworzą bruk deflacyjny / Obraz Beatrice Schmuki z Pixabay


Graniaki – okruchy skalne, kamienie, które posiadają oszlifowaną powierzchnię z dwóch stron, która tworzy ostrą krawędź. Szlifowanie odbywa się przez ziarenka piasku, które nosie wiatr. 

Grzyb skalny  pojedyncze skały o wysokości do kilku metrów, których dolna część jest węższa w stosunku do wyżej znajdujących się fragmentów skały. Dzieje się tak dlatego, że większość piasku jest transportowana nisko nad powierzchnią terenu i to właśnie te części skały są najsilniej szlifowane przez niesione przez wiatr ziarenka piasku. 

Grzyb skalny / Obraz Jim Black z Pixabay


Jardangi  ostre grzbiety ułożone równolegle oddzielające od siebie kolejne obniżenia. Ich wysokość może dochodzić do 200 m a długość do kilkudziesięciu kilometrów. Powstaje na obszarze gdzie występują wiatry o stałych kierunkach. Wiatr niosąc ze sobą materiał szlifuje nim podłoże prowadząc do powstania obniżeń w miejscu gdzie skały są mniej odporne, a następnie stałe je pogłębia. Grzbiety powstają w miejscach, gdzie skały są nieco bardziej odporne na niszczenie. 


Misy, rynny deflacyjne - owalne (misy) lub podłużne (rynny) zagłębienia powstałe w wyniku wywiewania (deflacji) luźnego materiału z podłoża. 

Misa deflacyjna, jej głębokość wyznacza wilgotny piasek w dnie zagłębienia / Pixabay.com

Okap skalny – ściany skalne, których dolna część jest wyraźnie cofnięta w stosunku do górnej. Powstają tak jak grzyby skalne.  
Okap skalny w rezerwacie skałki Piekło pod Niekłaniem / fot. Michał Barański

Wydmy – piaszczyste wzniesienia o asymetrycznych zboczach. Stok dowietrznym jest łagodny, stok zawietrznym jest bardziej stromy (około 20-30 stopni) a kąt nachylenia w przybliżeniu odpowiada kątowi naturalnego ssypu piasku. Powstają w wyniku akumulacyjnej działalności wiatru. Wyróżniamy kilka rodzajów wydm: 


Parabolicznecharakterystyczne dla nieco wilgotniejszych odmian klimatu. Mają kształt sierpa a do przodu bardziej wysunięte jest czoło wydmy. Dzieje się tak dlatego, że ramiona Wydmy zostają unieruchomione przez wilgoć znajdująca się w podłożu lub roślinność. 


Barchany- charakterystyczne dla suchych klimatów. Mają kształt sierpa a do przodu bardziej wysunięte są ramiona ze względu na mniejszą ilość piasku jaka tam się znajduje 

Barchany / fot. Free-Photos z Pixabay.com


Poprzeczne - wały o długości kilku metrów biegnące prostopadle do kierunku wiatru. Powstają z połączenia barchanów ramionami 


Podłużne  wały o długości do 100m ułożone równolegle do kierunku wiatru. Powstają z połączenia barchanów ramionami na obszarach o silnych wiatrach. 


Gwiaździste- Wydmy o kształcie stożka. Tworzą się na obszarach o zmiennych kierunkach wiatrów w wyniku połączenia się kilku barchanów. 


Zmarszczki eoliczne (ripple marki) – przebiegające równolegle, niewielkie, kilku centymetrowej wysokości nagromadzenie piasku o przekroju asymetrycznym jak Wydmy. Ułożone są prostopadle do kierunku wiatru. Tworzy je suchy piasek przenoszony przez wiatr. 

Zmarszczki eoliczne / fot. Michał Barański



GeoEdukacja to gry, podcasty, kanał youtube i ta strona interentowa.

Wspieraj działalność GeoEdukacji w serwisie Patronite.

2 komentarze:

  1. Z ciekawością przeglądam materiały. Może warto byłoby nie powielać błędu językowego "dedykować dla", tylko napisać materiał przeznaczony dla?

    OdpowiedzUsuń
  2. Dziękuję, za zwrócenie uwagi. Faktycznie przyplątał się ten zwrot. Nie wiadomo skąd i kiedy. Poprawione.

    OdpowiedzUsuń